Tượng Bồ-tát

Ngày 30-1, Phó thủ tướng Trần Hồng Hà ký quyết định công nhận 27 bảo vật quốc gia (đợt 11, năm 2022). Bức tượng chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh được nữ điêu khắc gia đầu tiên của Việt Nam Nguyễn Thị Kim sáng tác năm 1946 vừa được công nhận bảo vật quốc gia cùng 26 hiện vật khác.

Bức tượng chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh của nhà điêu khắc Nguyễn Thị Kim sáng tác năm 1946 được coi là bức tượng Bác Hồ đầu tiên. Tác phẩm thuộc bộ sưu tập của Bảo tàng Lịch sử quốc gia. Tháng 5-1946, bà Nguyễn Thị Kim mới tốt nghiệp trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương vài tháng.

Để chuẩn bị cho cuộc Triển lãm Mỹ thuật ra mắt công chúng nhân kỷ niệm một năm ngày Cách mạng tháng Tám thành công và Quốc khánh 2-9, Ban lãnh đạo Hội Văn hóa Cứu quốc cử họa sĩ Tô Ngọc Vân, Nguyễn Đỗ Cung và nhà điêu khắc Nguyễn Thị Kim đến Phủ Chủ tịch để vẽ và nặn tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Sau khoảng 10 ngày trực tiếp nặn tượng Bác Hồ tại Phủ Chủ tịch, bức tượng bán thân Bác Hồ hoàn thành. Bà Kim đổ thạch cao để làm khuôn đúc đồng. Một nghệ nhân đúc đồng nổi tiếng của làng Mọc ở ngoại thành Hà Nội hồi đó được giao đúc bức tượng.

Tượng cao 45cm, nặng 17kg, mô tả Bác đang ngồi tập trung cao độ vào công việc, dáng vẻ ưu tư trên khuôn mặt gầy. Bức tượng Chân dung Bác Hồ được trưng bày trang trọng trong Triển lãm mỹ thuật Mùa thu năm 1946.

Nhưng không lâu sau đó, tháng 12-1946, kháng chiến bùng nổ. Nhà in báo Sự thật hồi đó đang đóng ở nhà bà Kim, được lệnh phải khẩn trương rút khỏi Hà Nội. Trước khi rời Hà Nội theo kháng chiến, để bức tượng không lọt vào tay kẻ thù, chồng bà Kim đào hầm ngay dưới gầm bàn thờ nhà thờ họ của gia đình để chôn giấu bức tượng.

Sau ngày Giải phóng Thủ đô, bà Kim lại đang đi công tác ở nước ngoài nên chồng bà khi vừa về đến nhà đã lập tức cùng với người anh đào bới căn hầm khi xưa, vui mừng khôn xiết khi thấy bức tượng sau 8 năm nằm trong lòng đất vẫn còn vẹn nguyên màu đồng.

Sau khi Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (nay là Bảo tàng Lịch sử quốc gia) được thành lập năm 1959, vợ chồng họa sĩ Nguyễn Thị Kim quyết định đem tặng bảo tàng bức tượng quý giá mang dấu ấn một thời kỳ lịch sử vàng son của đất nước.

Trong đợt công nhận bảo vật quốc gia này có tới bảy bảo vật quốc gia thuộc bộ sưu tập tư nhân, trong đó có bốn bảo vật quốc gia (ba bảo vật gốm và một bảo vật bằng đồng) thuộc bộ sưu tập tư nhân An Biên của nhà sưu tập Trần Đình Thăng (Hải Phòng).

Ba bảo vật quốc gia thuộc bộ sưu tập tư nhân khác là trống đồng Kinh Hoa II thế kỷ II-I trước Công nguyên, thạp đồng Kính Hoa thế kỷ III-II trước Công nguyên thuộc sưu tập tư nhân Nguyễn Văn Kính (Hà Nội); và thạp đồng Văn hóa Đông Sơn, cách ngày nay khoảng 2200 - 2300 năm hiện lưu giữ tại Bảo tàng Hoàng gia Nam Hồng (thuộc một công ty tư nhân) ở huyện Từ Sơn, Bắc Ninh.

Bảo vật quốc gia lâu đời nhất được công nhận đợt này là sưu tập công cụ sơ kỳ đá cũ An Khê có niên đại cách nay khoảng 800.000 năm, hiện lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Gia Lai.