CỬA VÕNG ĐÌNH DIỂM

- Chất liệu: Gỗ sơn son thếp vàng.
- Niên đại: Thế kỷ XVII
Cửa võng cao 7m, rộng 3,90m, toàn bộ được sơn son, thiếp vàng rực rỡ không một mảng trơn trống. Cửa võng đình Diềm chạy dài từ thượng lương đến nền đình, được chia làm 5 tầng, các tầng đều được chạm khắc hết sức công phu, sống động, tạo nên một tác phẩm nghệ thuật hoành tráng nhưng vô cùng tinh tế. Năm tầng cửa võng đình Diềm được trang trí các chủ đề khác nhau ở mỗi tầng, tuy phân ra các tầng, mảng riêng nhưng giữa chúng lại có mối liên kết hài hòa, uyển chuyển. Tầng nào của cửa võng cũng được chạm khắc cầu kỳ, tinh tế với nhiều hình khối nghệ thuật, biểu tượng tứ linh: Long - Ly - Quy - Phượng và những đề tài mang tính chất nhân sinh cao đẹp, đề cao cuộc sống con người lao động và tinh thần dân chủ, cũng như khát vọng phồn thực, mong muốn sự sinh sôi nảy nở của con người trong cuộc sống,… Từng diện nhỏ đều được trang trí tỉ mỉ, kỹ lưỡng qua đó càng nổi bật, thu hút sự chú ý của du khách.
Cửa võng đình Diềm là hiện vật gốc độc bản, có giá trị kỹ thuật, mỹ thuật tiêu biểu nhất so với các cửa võng hiện còn trên đất nước ta, minh chứng cho kỹ thuật chạm khắc gỗ tinh xảo, độc đáo tiêu biểu nhất của nghệ thuật thời Lê Trung hưng. Đây là tác phẩm nghệ thuật điêu khắc gỗ có kết cấu phức tạp, cầu kỳ; bố cục tạo hình cân đối hài hòa thể hiện trình độ rất cao về thẩm mỹ, thể hiện hoa văn vừa chân thực, nhưng rất sống động trong việc thể hiện cảnh sinh hoạt đời thường của người dân. Nét nổi trội của cửa võng đình Diềm không chỉ về kích thước hay về kỹ thuật chạm khắc, mà còn thể hiện ở từng chi tiết, chủ đề trang trí sinh động, độc đáo. Cửa võng đình Diềm đại diện cho đỉnh cao nghệ thuật chạm khắc gỗ kết hợp sơn son thếp vàng thời Lê Trung hưng. Là hiện vật gốc, độc bản, bảo lưu được nguyên vẹn kỹ thuật chạm khắc và sơn thếp đỉnh cao của thời Lê Trung Hưng, Cửa võng đình Diềm nằm ở gian giữa tòa Đại đình, nối liền từ thượng lương cho đến nền đình có chức năng như bức bình phong để ngăn cách thế giới bên ngoài với nơi an vị của các đức thánh.

 
Đây cũng là điểm nhấn trung tâm trong di tích, tạo nên nét đẹp độc đáo có một không hai trong nghệ thuật kiến trúc của ngôi đình truyền thống. Bức Cửa võng đình Diềm được tạo tác vào năm 1692 cùng với khung niên đại của ngôi đình có sự khác biệt, đặc sắc riêng bởi những mảng chạm tinh tế lớp trong lớp ngoài, hoa văn lồng quấn xoắn xuýt và kỹ lưỡng từng đường nét nhỏ làm nổi bật, thu hút sự chú ý của mọi người ngay từ phút đầu tiên bước vào đình.

Theo giới chuyên môn nghiên cứu và đánh giá, hầu hết các đình làng xứ Bắc đều có cửa võng, nhưng không thấy cửa võng nào đẹp và độc đáo như ở đình Diềm. Đây là một kiệt tác nghệ thuật chạm khắc gỗ “độc nhất vô nhị” còn tồn tại đến nay, để mọi người cùng được may mắn chiêm ngưỡng. Nét độc đáo của bức cửa võng đình Diềm không chỉ nằm ở vấn đề kích thước hay kỹ thuật chạm khắc, mà còn được thể hiện ở các chi tiết, chủ đề trang trí sinh động, đặc sắc. Theo quan niệm phong kiến, đình làng là nơi tôn nghiêm chỉ dành riêng cho đàn ông. Tuy nhiên, ở bức Cửa võng đình Diềm, người phụ nữ xuất hiện trong các mảng chạm khắc, được tôn vinh, ngự trên đỉnh cao linh thiêng của đình làng thể hiện khát vọng, ước mơ về sự bình đẳng trong xã hội. “Chưa bao giờ hình ảnh rồng, biểu hiện cho vương quyền lại được thể hiện gần gũi bình dị với cuộc sống đời thường của người dân như ở bức Cửa võng đình Diềm. Và cũng chưa bao giờ khát vọng về quyền sống, quyền tự do, bình đẳng của người dân lại được thể hiện công khai ở giữa ngôi đình làng như vậy”. 

Với chiều rộng gần 4m, chiều cao 7m chạy dài từ thượng lương đến nền đình, bức Cửa võng đình Diềm được chia làm 5 tầng, các tầng đều được chạm trổ hết sức công phu, sống động, tạo nên một tác phẩm nghệ thuật hoành tráng nhưng vô cùng tinh tế. Mỗi tầng cửa võng được trang trí các chủ đề khác nhau. Tầng thứ nhất trên cùng với các mảng chạm kênh bong, chạm thủng rồng chầu mặt trời đang rực sáng, trên lưng rồng là một cô gái đang cưỡi, chân kẹp lấy thân rồng còn hai tay đưa ra múa duyên dáng.

Tầng thứ hai, tính từ trên xuống là kỹ thuật chạm thủng chia thành những khoang lớn nhỏ với các cột chạm hình rồng, mây, tượng đầu thiếu nữ... Tiếp xuống là tầng thứ 3 cũng chạm các hình mây lá cách điệu phần bờ diềm, phần giữa chia thành các khoang lớn nhỏ chạm thủng nhiều lớp so le hoa văn rồng, phượng. Tầng thứ tư là tầng chính yếu, là điểm nhấn giá trị nhất với một cấu thể chạm khắc gồm nhiều đồ án đan xen nhau như mây lá cách điệu, hình tượng rồng miệng ngậm ngọc, các khóm trúc xen lẫn chim, thú và người. Ở đây, xuất hiện hình tượng cô gái ngồi, tay phải mân mê vuốt tóc dài vắt rủ xuống ngực, tay trái vịn cành tre vẻ e thẹn kín đáo và duyên dáng. Phía tít trên đỉnh ngọn tre lại có hình tượng một cụ già râu dài, tay phải tì trên gối, tay trái đặt trên bàn cờ, mặt bàn cờ quay hẳn ra chính điện. Ngoài ra còn có hình tượng người cưỡi voi, các muông thú vờn đùa thoải mái, gần gũi dưới bụng rồng mà không tỏ ra sợ hãi...Đáng chú ý, ở tầng này, các khoang khám được chạm sâu 9 lớp hun hút với diềm mây lá cách điệu, người ta đếm được có khoảng 50 đầu rồng thống nhất một kiểu nhưng không lặp lại đơn điệu mà luôn có vẻ riêng.Tầng thứ 5 là tầng dưới cùng cũng hấp dẫn bởi phong phú những hình tượng muông thú được chạm khắc thú vị, độc đáo như rồng, voi, hổ, ngựa, khỉ, lợn và cả những hình người đang hoạt động, chạm rõ các chi tiết trên gương mặt...

Tuy phân ra các tầng mảng riêng nhưng giữa chúng lại có mối liên kết hài hòa, uyển chuyển và từng diện nhỏ đều được trang trí tỉ mỉ, kỹ lưỡng, được sơn son thếp vàng rực rỡ, không một mảng trơn trống.
Toàn bộ cửa võng là một bức tranh phong phú, chuyển tải thông điệp rõ ràng về nền nghệ thuật điêu khắc tinh xảo, cũng như kỹ thuật sơn thếp truyền thống độc đáo của cha ông. Nằm trong quần thể danh thắng cổ kính, thâm nghiêm của một ngôi làng cổ bên bờ sông Như Nguyệt thuộc đất Thủy tổ Quan họ, di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia đình Diềm cùng với những cổ vật, bảo vật giàu giá trị đã hội tụ, kết tinh vẻ đẹp văn hóa đặc trưng của miền đất nghìn năm văn hiến Bắc Ninh- Kinh Bắc và là một trong những kho báu di sản văn hóa tinh thần quý giá của quê hương, dân tộc.