BIA MA NHAI NGỰ CHẾ CỦA VUA THÁI TỔ

- Chất liệu: Đá vôi
- Niên đại: Năm 1431

Bia Ngự Chế dài 150cm, rộng 70cm được khắc trên vách núi Phia Tém (còn gọi là núi Ba Điểm, tiếng địa phương là Phia Tém nghĩa là núi nhọn). Đây là một ngọn núi cao, đứng độc lập, phía trước là sông Dẻ Rào - một nhánh của sông Bằng Giang, phong cảnh sơn thủy hữu tình. Bia được tạo tác ở độ cao khoảng 12 mét so với mặt đất. Chữ trên bia được khắc trong khung hình chữ nhật, không được tu chỉnh kỹ, nên mặt bia không có độ nhẵn và mịn. Chữ trên bia được bố cục thành 8 cột dọc, dưới dạng một bài thơ chữ Hán, thể thất ngôn, gồm 56 chữ, viết liền mạch từ trái sang phải. Các chữ trên bia được khắc theo lối Khải chân, to, rõ ràng, dễ đọc. Bên cạnh bài thơ có khắc tên phiên thần Thái Nguyên là Ám Quyết vâng lệnh khắc.

Nội dung văn bia được Vua Lê Thái Tổ cảm khái làm trong lần Vua thân chinh đem quân lên châu Thạch Lâm, trấn Thái Nguyên (tức vùng Hòa An, Thạch An, Cao Bằng ngày nay) để dẹp mưu đồ cát cứ của Bế Khắc Thiệu và Nông Đắc Thái. Các nhà nghiên cứu Hán Nôm khi nghiên cứu thư pháp trên tấm bia, kể cả 8 câu thơ và dòng lạc khoản đều khẳng định, đây là thư pháp của đầu thời Lê sơ soạn, khắc, không có hiện tượng khắc lại, khắc thêm như một số tấm bia khác. Bia không có trán và diềm, không có trang trí hoa văn, không có rùa đội bia như các tấm bia thường gặp, mà được khắc trên vách núi cheo leo, nhưng thư pháp không hề kém bất cứ một tấm bia nào cùng thời, chứng tỏ người khắc là một vị túc nho, nhưng không hề được lưu danh. Tính độc đáo còn ở chỗ làm thế nào để có thể thực hiện được việc khắc văn bia ngay trên vách đá cheo leo. Đây là tấm bia có niên đại sớm nhất trong số những tuyệt tác của Vua Lê Thái Tổ để lại. Việc Vua thân chinh đem quân đi chinh phạt tạo dựng nên một quốc gia kỷ cương, phép nước, khẳng định chủ quyền quốc gia ở vùng biên cương Tổ quốc..

Bài thơ Ngự chế được vua Lê Thái Tổ cảm khái trong một lần thân chinh đem quân lên châu Thạch Lâm, trấn Thái Nguyên (vùng Hòa An, Thạch An ngày nay) để dẹp loạn và trấn áp thổ tù phản nghịch Bế Khắc Thiệu và Nông Đắc Thái (tháng Giêng năm 1431). Theo sử sách ghi lại, dưới thời Hậu Lê, vùng đất Cao Bằng thuộc trấn Thái Nguyên, là phên giậu phía Bắc quan trọng bậc nhất ở biên giới nước ta và nằm trong cương giới của nước Đại Việt, do các thổ tù, tù trưởng nắm giữ. Bế Khắc Thiệu là một thổ tù có công lao được Lê Lợi cử về chống quân Minh xâm lược ở Cao Bằng. Lực lượng khởi nghĩa của Bế Khắc Thiệu trở thành một bộ phận quan trọng trong phong trào giải phóng dân tộc thế kỷ XV. Tuy nhiên, sau khi được tấn phong quản lĩnh trấn thủ Thái Nguyên, Bế Khắc Thiệu cùng Nông Đắc Thái nổi dậy chống chính quyền Trung ương, mưu đồ cát cứ.

Nội dung bia là lời huấn thị của vua Lê với muôn dân về trách nhiệm bảo vệ đất nước, răn dạy bách tính về lòng trung quân, ái quốc, có ý nghĩa nhân văn sâu sắc, vẫn còn nguyên giá trị cho đến ngày nay. Cùng với đó, ngay trên ngọn núi Phja Tém, phía ngoài đường vào Bia Ma nhai Ngự chế còn có bia "Câu Thủy bi ký" năm 1072, nói về việc đào mương, đắp đập, khẩn hoan đất đai mở rộng diện tích phát triển nông nghiệp đời vua Lê Hy Tông. ).

Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, tháng 7/2011, di tích Bia Ma nhai Ngự chế niên đại 1431 và bia "Câu Thủy bi ký" năm 1072 ở núi Phja Tém được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích lịch sử cấp Quốc gia. Ngày 15/1/2020, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 88/QĐ-TTg công nhận Bia Ma nhai Ngự chế của vua Lê Thái Tổ là Bảo vật Quốc gia.

Bảo vật Quốc gia Bia Ma nhai Ngự chế là hiện vật có giá trị đặc biệt về văn hóa, lịch sử, theo quy định được Nhà nước bảo vệ và bảo quản theo chế độ riêng biệt. Cùng với Bảo vật Quốc gia Bia Ma nhai Ngự chế, trên địa bàn huyện Hòa An hiện còn lưu giữ nhiều di tích lịch sử, văn hóa đã được công nhận như: Khu di tích lịch sử Nặm Lìn, hang Ngườm Bốc, thành Na Lữ, đền vua Lê, đền Dẻ Đoóng, hang Ngườm Slưa... Đó là niềm tự hào của nhân dân địa phương về một vùng đất “địa linh nhân kiệt”, giàu bản sắc văn hóa dân tộc.

Theo Phó Chủ tịch UBND huyện Hòa An Đàm Thế Trang, với tiềm năng đa dạng, phong phú về di sản văn hóa vật thể, phi vật thể của các dân tộc trên địa bàn, trong thời gian tới, huyện tập trung triển khai một số giải pháp trọng tâm nhằm quản lý, khai thác có hiệu quả giá trị truyền thống lịch sử, văn hóa địa phương. Xây dựng kế hoạch, phương án bảo vệ Bảo vật Quốc gia, bảo đảm tuyệt đối an toàn cho bảo vật và các di tích. Ưu tiên kinh phí đầu tư cho việc cải tạo, nâng cấp đường vào và khuôn viên khu vực lưu giữ bảo vật; gắn phát triển du lịch với bảo tồn di sản, quảng bá truyền thống lịch sử, văn hóa, xây dựng mô hình du lịch trải nghiệm kết hợp tìm hiểu di sản văn hóa tại địa phương. Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức, trách nhiệm của cộng đồng đối với truyền thống quê hương cách mạng, gìn giữ, bảo tồn, phát huy các giá trị di tích lịch sử, văn hóa.